Op 7 april 1734 dragen de Staten van Holland het eeuwigdurend vruchtgebruik van de duinen over aan de regenten van Oost-Terschelling.

De prijs: 200 gulden per jaar. En de verplichting om jaarlijks vijftig morgen duin te beplanten met helmgras, ruim veertig hectare, om te voorkomen dat het zand alles verzwelgt. Een eiland dat betaalt voor het recht om zijn eigen grond te mogen onderhouden.

Het beheer ligt voortaan bij de eilanders zelf. Een handdruk die eenvoudig klinkt. En die bijna driehonderd jaar later nog altijd nagalmt.

Het eiland leeft. Maar niet gemakkelijk.

Stormen zijn een bedreiging voor de huizen. Dijken bezwijken. Franse overheersers persen belasting uit een bevolking die al nauwelijks rondkomt. In het begin van de 19e eeuw heerst er openlijk gebrek, de veestapel krimpt, en het inwonertal krimpt mee.

De duinen zijn een voedselbron, een brandstofbron, een toevluchtsoord voor de arme lieden die er een lapje grond krijgen, mits ze het helmgras bijhouden. Er worden aardappelen verbouwd tussen de helmstruiken. Zoden gestoken voor de kachel. Vee losgelaten op de schaarse groene valleien.

Het eiland deelt wat het heeft. En de eilanders houden het in stand. Van hand tot hand. Van generatie op generatie.

Het ministerie van Financiën zegt de duinovereenkomst op. De gemeente protesteert, en trekt aan het kortste eind.

Het eiland telt iets meer dan tweeduizend inwoners. Ze leven van de visserij, de scheepvaart, het helmgras en de konijnen. Van toerisme is geen sprake. De duinen zijn hier nog gewoon duin, schraal, winderig, en van levensbelang voor iedereen die er woont.

Na de opzegging volgt een tussenfase van pacht en tijdelijke constructies. Den Haag behoudt de regie. De zeggenschap schuift, langzaam, onopvallend, van eiland naar vasteland, van dorp naar departement. Het voelt vertrouwd. In 1734 betaalde het eiland voor het recht zijn eigen duinen te beheren. Nu betaalt het opnieuw, ditmaal met zijn zeggenschap.

Het pachtcontract verstrijkt. Na vijftig jaar onderhandelen en wachten volgt de definitieve overdracht.

De uitkoopsom: 56.200 gulden. Daarmee koopt het Rijk af wat de eilanders al generaties lang beheerden. De Dienst Domeinen draagt het beheer van de duinen over aan Staatsbosbeheer. Niet alleen de gemeente verdwijnt als bestuurslaag, ook de Buurschappen, de oude eilandgemeenschappen die eeuwenlang meebeslisten over de duinen, verliezen hun positie.

Staatsbosbeheer gaat direct aan het werk. Duinvalleien worden gespit, omheind en ingezaaid met gras. Het loslopende vee, het zogeheten oerol, wordt afgeschaft. Boswachter Boodt schrijft in 1934 terug: het eerste werk was om in de duinvalleien graslanden aan te leggen, zodat het vee voedsel had. Pas toen de beweiding naar behoren was geregeld, kon worden begonnen met de bebossing.

Generaties lang hadden eilanders, Buurschappen en de gemeente samen de zeggenschap over de duinen gedeeld. In 1909 eindigt dat. Één organisatie neemt het over, en de eilanders hebben er voortaan niets meer over te zeggen. Historica Ineke Noordhoff omschrijft het later treffend: de twintigste eeuw is een periode waarin de zeggenschap over het duingebied van het eiland is weggehaald en in Haagse handen belandde. De centralisering is voltooid. De zeggenschap over de grond is in 1909 één keer afgerekend. Wat daarna komt, is een ander verhaal.

De grond wordt ter beschikking gesteld. Al het andere is voor eigen rekening.

Op 28 mei 1926 zit notaris Charbon in Amsterdam aan tafel met twee heren. Jan Mulder, makelaar uit Castricum, en Mr. Wopke de Gavere, advocaat uit Amsterdam. Namens de Staat tekent houtvester Pieter Boodt, dezelfde man die zeventien jaar eerder op Terschelling de eerste duinvalleien liet omspitten.

Ze sluiten een erfpachtcontract voor 140 hectare staatsduin, ten noorden van Midsland. De canon: minder dan een halve cent per vierkante meter. De bedoeling staat in artikel 5: de stichting van een badplaats, en al wat daarbij behoort. De Staat levert de kale grond. Mulder en De Gavere bouwen alles zelf, wegen, huizen, voorzieningen. Op eigen kosten. Op eigen risico.

Het contract is eeuwigdurend, zonder einddatum. Wie investeert in kale duingrond, moet kunnen rekenen op morgen. En op overmorgen. De eerste canonherziening komt pas na vijfenzeventig jaar, en bij die eerste herziening mag de canon maximaal verdrievoudigen. Niet meer. Dat staat zwart op wit in artikel 3. Daarna elke vijftig jaar opnieuw, zonder dat plafond.

De naam van Mr. Wopke de Gavere verdwijnt nooit van het eiland. De contractvorm die hier geboren wordt, draagt zijn naam tot op de dag van vandaag. De Gavere-contracten. Oude akten met een canon die decennialang nauwelijks beweegt, uitgegeven aan mensen die alles zelf bouwden op grond die niet van hen was.

Niemand die in 1926 aan die Amsterdamse notaristafel zat, kon vermoeden hoeveel waarde er samen met de eilanders en opvolgers gecreëerd zou worden.

Het eiland wordt ontdekt door gezinnen van het vasteland. Mensen die het Waddengevoel al snel omarmden.

Ze kwamen met de boot waar je midden op zee nog moest overstappen, met de kinderen, met hutkoffers en regenjassen. Ze trotseerden de wind en zongen bij het kampvuur op het strand. Een ongeëvenaard gevoel van vrijheid. Menig familie-album staat vol met zwart-witfoto's van blije mensen op een verlaten strand, de haren in de wind, mooie wolkenluchten en de ogen dicht tegen het stuivende zand.

De tieners fietsten het hele eiland over en zaten tussen het helmgras in de duinen met één volleybal en genoeg aan zichzelf. En 's avonds verliefde blikken bij de Gouwe Ouwe van Douwe, waar de avond altijd veel te snel voorbijging.

De eilanders openden hun deuren. Letterlijk. Een kamer, een schuur, een keukentafel met koffie. Vreemden werden buren. Buren werden vrienden. De huisjes werden verhuurd, restaurantjes gingen open en de winkels draaiden, de veerboten raakten voller. Twee werelden die elkaar nodig hadden, gevonden in de duinen van een eiland dat niet veel meer had dan ruimte, wind en zee.

En dat gevoel, van samen hier zijn, wordt doorgegeven. Van ouder op kind. Van generatie op generatie.

Het toerisme begint op te bloeien. Nieuwe stukken grond worden ter beschikking gesteld naast de eerste huisjes, het erfpachtrecht nu tegen ƒ 0,90 per vierkante meter, 180 keer de prijs die de buren met een Gavere-contract betaalden. En anders dan die buren: eindig. Het gelijkheidsbeginsel was losgelaten.

Wederom kale grond: de hoopvolle erfpachters moesten de grond zelf bouwrijp maken en mochten er bescheiden zomerhuisjes op zetten. En zo geschiedde.

Vroeger logeerden ze bij de boer, op een veldbed in de schuur of in een kamertje met een waskom. Nu kunnen ze hun eigen plekje creëren. Een eigen huisje, tussen de konijntjes, op hun eigen stukje eiland. Betaalbaar door te verhuren in de weken dat ze er zelf niet zijn. Het zijn veelal werknemersgezinnen die op deze manier op vakantie konden op Terschelling.

Na een lange dag in de buitenlucht met de familie een Kip uit 't Vuistje bij de Drie Grapen, met als sluitstuk van de dag de Kinderdroom.

Door te blijven investeren en te verhuren bevorderen zij het toerisme. Iedereen heeft er baat bij. De eilanders, de badgasten, de gemeente en de staat. En die liefde voor het eiland wordt doorgegeven, van ouders op kinderen, van generatie op generatie.

Volgende generaties van dezelfde families willen ook naar het eiland. Maar nieuwe huisjes komen nauwelijks vrij. Wie er één heeft, houdt het.

Ondertussen groeiden de kinderen op. Ze kenden elk pad door de duinen, elke overgang van helmgras naar zand, elke plek waar de wind je bijna van je fiets blaast. Ze bouwden hutjes tussen de struiken, vingen garnalen in de geulen, sliepen met zandkorrels in het bed. En als ze groot waren, namen ze hun eigen kinderen mee. Die renden dezelfde paden af. Sliepen in hetzelfde bed. Met hetzelfde zand.

Hessel zong bij de Groene Weide en op de dansvloer stonden alle generaties door elkaar. Dat was Terschelling.

Dat was de rijkdom. Niet wat het waard was, maar wat het betekende.

Alles is in balans, Skylge voelde nog steeds als Myn lân voor de eilanders en de badgasten. De eilanders hebben werk en inkomen. Toeristen kunnen tegen redelijke prijzen huren. De huisjeseigenaren onderhouden hun bezit. De beheerder van de grond ontvangt zijn pacht. Niemand vraagt meer dan redelijk is.

En iedereen geniet.

Op 11 september 1997 verandert er iets. Niet voelbaar vanuit een duinpan, niet in zicht van de Brandaris. Maar in Den Haag wordt een wet getekend die op het eiland voorgoed zal veranderen.

Staatsbosbeheer moet vanaf 1997 zijn eigen broek ophouden. Eigen inkomsten genereren, eigen kosten dekken. Dat klinkt als een bestuurlijk detail. Maar wat het betekent voor de erfpachters op Terschelling wordt snel duidelijk.

De verhouding tot de grond verandert. Inkomstengeneratie wordt een expliciete opdracht, naast het beheer. De erfpacht is niet langer alleen een symbolische vergoeding. Alle contracten worden doorgelicht op waar verhogingen kunnen plaatsvinden.

De gezinnen die vanaf 1975 eindelijk hun eigen plekje hadden verworven, de werknemersfamilies die er jaar na jaar naartoe trokken, de eilanders die met verhuur eindelijk zelf een bescheiden huisje konden kopen, zij merken er in 1997 nog niets van. De kinderen fietsen nog steeds van west naar oost. De droom van de kinderen om ooit zelf eens een huisje te kopen staat nog steeds op het menu. Maar de teller is gaan lopen.

Vanaf 1999 zijn de gevolgen voelbaar. Canonbedragen die jarenlang nauwelijks bewogen, gaan opeens omhoog. Bij iedere nieuwe verkoop worden nieuwe, hogere bedragen gevraagd. Er ontstaat verwarring over waarom de grondwaarde nu opeens meer dan die oorspronkelijke 0 tot 15% van de hele waardering moet zijn. De grenzen vervagen van wat is nu grond en wat is nu de waarde die op de grond gecreëerd is, en van wie is dat?

De bloeddrukmeters draaiden overuren bij de eigenaren die later hun stukje hadden vergaard.

Van het ene op het andere moment worden canonbedragen tot wel zes keer verhoogd. Bij nieuwe verkopen worden direct hogere tarieven doorberekend. Een golf van onrust spoelt over de families. Erfpachters besluiten zich te organiseren.

Op 13 oktober 2000 richten Martinus Kosters, André Boersma en Wiebe de Haan de VTE op. Bij de eerste vergadering, midden in een storm, groeien de leden direct naar 167.

De tweedeling was al zichtbaar in het duingebied. Buren met een Gavere-contract betaalden een fractie van wat de buurman met een contract uit 1975 betaalde. Zelfde huisje, zelfde grond, alleen afhankelijk van wanneer de eerste handtekening was gezet.

In mei 2010 stapte de delegatie op de boot. Richting Den Haag, ver van het zand en de wind, in een vergaderzaal waar de zee alleen bestaat als metafoor.

Erfpachters, eilandgemeenten en de VTE aan de ene kant. Kamerleden aan de andere. Het is voor het eerst dat wat al jaren op het eiland speelt, landelijk op tafel ligt. Gemeenten waarschuwen: als dit doorgaat, verdwijnt het toerisme. Verdwijnen de gezinnen. Verdwijnt wat generaties hebben opgebouwd. De term 'monopolist' valt. Dat woord blijft hangen.

Het is een erkenning. Klein, formeel, ver van huis. Maar het is er.

Na politieke druk besluit staatssecretaris Bleker dat tachtig percelen op Terschelling, vooral Midsland Noord aan de binnenduinrand, in aanmerking komen voor verkoop aan de zittende erfpachter. Voor een deel van de erfpachters is dat goed nieuws. Eindelijk.

Maar de duingebieden blijven buiten beschouwing. Er wordt een beroep gedaan op natuur- en landschapsbehoud. De gemeente Terschelling staat ook positief tegenover verkoop van de Duingebieden, zij stemt in, mits natuurwaarden beschermd blijven. Dat kan via het bestemmingsplan worden geregeld, een bevoegdheid die bij de gemeente ligt. Op Vlieland mogen duinpercelen wél worden verkocht.

De onrust blijft. De wind waait uit de verkeerde richting. De gezinnen in de duingebieden, die net zo lang hebben geïnvesteerd, net zo lang hebben verhuurd, net zo lang hun canon hebben betaald, vallen opnieuw buiten elke regeling.

Na jaren van overleg, commissies en politieke lobby komt het in 2015 tot een akkoord voor Midsland Noord. Voor wie daar een huisje had, was er eindelijk duidelijkheid. De meesten tekenden, moe van het strijden, met tegenzin.

De commissie Van der Werf had een methode ontwikkeld voor eerlijke grondwaardering. Het rapport werd terzijde gelegd. Een nieuw compromis kwam tot stand, maar werd door het Rijksvastgoedbedrijf teruggedraaid. Uiteindelijk tekenden de meeste erfpachters in Midsland Noord onder de voorwaarden die er lagen. Niet omdat ze er blij mee waren, maar omdat ze er klaar mee waren. Anderen kozen voor een andere uitweg: ze verkochten hun huisje. Niet omdat ze wilden, maar omdat het wachten hen te veel werd.

Voor de duingebieden, West aan Zee en Midsland aan Zee, veranderde niets. Vijftien jaar na oprichting van de VTE hadden deze erfpachters nog steeds geen enkele duidelijkheid over wat er met hun erfpacht stond te gebeuren. Geen aanbod. Geen perspectief. Geen antwoord.

In 2018 kregen de Duingebieden eindelijk een voorstel met slechts één optie, afkopen voor 99 jaar voor rond de 200.000 euro en binnen 3 maanden beslissen. Vlak daarna is de VTE opgeheven. De juristen zijn betaald en vertrokken. Achttien jaar collectieve strijd eindigt ongestreden voor de resterende leden die geen twee ton hadden liggen.

De kinderen die ooit in de duinpan zaten, de gezinnen die geïnvesteerd hebben in de grond en opstal, de eilanders die in de jaren zeventig eindelijk hun eigen plekje verwierven, zij wachten nog steeds op uitsluitsel.

De contracten in de duingebieden lopen af. Na jaren van stilte is het zover voor de erfpachters zonder eeuwigdurend contract.

De erfpachtcontracten in de duingebieden verlopen een voor een, totdat de laatste aan de beurt is. Na jaren van stilte neemt SBB eindelijk contact op met de erfpachters die als konijnen in de koplampen hebben zitten wachten op hun lot. De boodschap is helder: er moet getaxeerd worden, en er is haast. In Midsland Noord en de Landerumer Heide verliepen de contracten ook eerst, voordat er gesprekken plaatsvonden.

De lichtjes in de duinen zijn minder vaak aan. De bedden zijn koud. De huisjes die ooit gebouwd werden voor een weekje zand en wind staan steeds vaker te koop. Families treffen elkaar niet meer hier.

De echo's van de Gouwe Ouwe van Douwe vervagen. De Kinderdroom is voor velen een nachtmerrie geworden. De kinderen die de traditie graag hadden voortgezet, zien zich geconfronteerd met een stapeling van lasten die gewoonweg niet meer op te brengen is.

Inmiddels staan er meer dan zeventig vakantiewoningen te koop. De prijzen schieten omlaag. De druk is eruit, wat jarenlang werd opgepompt, loopt nu langzaam leeg. In 2000 waarschuwde de VTE al: als dit doorgaat, verdwijnt het toerisme. Verdwijnen de families. Verdwijnt wat generaties hebben opgebouwd.

De lasten stapelen zich op. Een stijgende canon, een WOZ-waarde die doet alsof je eigenaar bent van de grond die je niet bezit, en box 3 die daarop verder rekent. Wie het optelt, begrijpt waarom de bedden kouder worden.

Was dit wat De Gavere voor ogen had voor de komende generaties? Was dit de bedoeling van die eeuwigdurende erfpacht, die symbolische canon, die badplaats voor gewone mensen?

Kunnen we het tij nog keren?

Wat begon als kaal zand, ter beschikking gesteld voor een symbolisch bedrag, door een overheid die blij was dat iemand er iets van maakte, is uitgegroeid tot een van de meest geliefde plekken van Nederland.

Die waarde is niet uit de lucht komen vallen. Erfpachters maakten de grond bouwrijp. Bouwden hun huizen. Schilderden ze elke zomer opnieuw. Verhuurden ze zodat anderen ook konden komen. De gemeente legde de wegen aan. Eilanders bouwden een economie op van niets. Generaties families gaven hun liefde voor dit eiland door alsof het een erfstuk was, want dat was het ook.

Het toerisme dat in decennia is opgebouwd staat nu onder druk. Families die generaties lang terugkwamen, hebben geen andere keuze dan de aftocht voorgoed te blazen. Wat ooit voor iedereen toegankelijk was wordt langzaam het domein van wie het zich nog kan veroorloven.

De zeggenschap over deze grond is in 1909 voor het laatst bij de eilanders zelf gelegen. Sindsdien is die steeds verder weggedreven, van dorp naar departement, van gemeenschap naar organisatie.

De Gavere-contracten zijn eeuwigdurend, ze lopen niet af. Maar ook daar komt de canon periodiek opnieuw aan de orde. Wat er nu in de duingebieden wordt vastgesteld als norm, raakt hen ook. Want wat redelijk is voor de een, moet redelijk zijn voor de ander. Het gelijkheidsbeginsel en de beginselen van redelijkheid en billijkheid gelden voor iedereen die grond in erfpacht heeft van dezelfde erfpachtgever.

Waren we te overvloedig in het vertrouwen? Is het nu voor eeuwig eb?